29 stycznia 2015 roku
poczta
zaloguj się
 
Poczet Lekarzy
medycyna praktyczna dla pacjentów

Alergolog Katowice

Parametry wyszukiwania:

 Wszyscy  A B C Ć Č D E F G H I J K L Ł M N O P Q R S Ś T U V W Y Z Ź Ż

Wyniki wyszukiwania

Dr hab. med. Adam Barczyk

Alergolog, Pulmonolog, Internista

Alergologia, Choroby płuc, Choroby wewnętrzne

Poczet Lekarzy zawiera wyłącznie wizytówki stworzone przez lekarzy. Jesteś lekarzem i nie ma Cię w bazie: stwórz wizytówkę!

Przeczytaj też

  • Alergia na kota u ciężarnej
    Dwa tygodnie temu ktoś podrzucił mi 2-miesięczną kotkę. Przygarnęłam zwierzaka, pojechałam do weterynarza, odrobaczyłam, choć wiedziałam, że zabranie kota, to nie jest najlepszy pomysł, bo jestem lekko uczulona.
    Więcej

    Pytanie nadesłane do redakcji

    Dwa tygodnie temu ktoś podrzucił mi 2-miesięczną kotkę. Przygarnęłam zwierzaka, pojechałam do weterynarza, odrobaczyłam, choć wiedziałam, że zabranie kota, to nie jest najlepszy pomysł, bo jestem lekko uczulona: kicham, katar, zaczerwienione oko, to wszystko do przeżycia. Tydzień później dowiedziałam się, że jestem w ciąży, a alergia dała znać o sobie - kichanie, katar, zaczerwienione oko (to ostatnie, to w sumie nie wiem, czy to wina kota). Kotki bym nie oddała, bo jest kochana, ale boję się w związku z ciążą, czy taka alergia może zaszkodzić dziecku?

    Odpowiedziała

    dr n. med. Grażyna Durska
    Zakład Medycyny Rodzinnej
    Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
    Poradnia Alergologiczna „Podgórna” w Szczecinie

    Decyzja należy do Pani, ale w sytuacji występowania objawów choroby alergicznej związanej z uczuleniem na alergeny kota, rozsądniej byłoby oddać zwierzaczka w tzw. dobre ręce. Lepiej rozstać się z ulubieńcem po 2-3 tygodniach niż po dłuższym okresie, kiedy będzie to znacznie trudniejsze zarówno dla Pani, jak i dla kotka.

    Alergeny produkowane są przez gruczoły łojowe i ślinowe kota zlokalizowane w skórze. W trakcie lizania futerka zwierzę przenosi je na naskórek i sierść. Alergeny kota są bardzo małe, mogą być przenoszone nawet na ubraniach. W pomieszczeniach w których przebywał kot mogą utrzymywać się przez wiele lat w tapicerkach, dywanach czy na ścianie.

    Do uczulenia dochodzi w mechanizmie IgE-zależnym, dlatego w diagnostyce stosuje się testy punktowe z alergenami kota lub oznaczenia swoistych przeciwciał IgE w surowicy krwi.

    Najczęstszą manifestacją kliniczną uczulenia są objawy alergicznego nieżytu nosa, alergicznego zapalenia spojówek, pokrzywki. U części uczulonych osób dochodzi do rozwoju astmy.

    Narażenie na alergen jest niebezpieczne dla Pani, a pośrednio także dla dziecka. W przypadku nasilenia objawów alergii będzie Pani musiała przyjmować leki, części z nich nie można stosować w terapii kobiet ciężarnych. Alergiczny nieżyt nosa zwiększa ryzyko wystąpienia astmy. Skurcz oskrzeli, do którego dochodzi w przebiegu choroby jest czynnikiem ryzyka niedotlenienia płodu.

    Obecnie dysponujemy dużym arsenałem leków zmniejszających objawy chorób alergicznych, niektóre z nich mogą być stosowane przez kobiety ciężarne, ale czy nie rozsądniej byłoby unikać kontaktu z alergenem (kotem) i nie narażać siebie i dziecka na ryzyko związane z przebiegiem choroby oraz działania niepożądane leków?

    Badania statystyczne wykazują, że choroba alergiczna jednego z rodziców zwiększa ryzyko alergii u dziecka do około 30-40%, choroby alergicznej u obojga rodziców do ok. 60-80%.

    Prewencja pierwotna, polegająca między innymi na unikaniu kontaktu z alergenem (np. kota) jeszcze przed rozwojem choroby alergicznej zmniejsza ryzyko rozwoju uczulenia u dziecka.

    Piśmiennictwo:

    Gruber Ch.: Rozwój choroby atopowej u niemowląt i dzieci. Medycyna po Dyplomie. Wydanie Specjalne. 2006; 08,06: 7-8.
    Krauze A., Lange M., Kulus M.: Alergia na zwierzęta. Alergoprofil. 2011; 1(7): 16-23.
    Rapiejko P.: Najczęstsze alergeny i ich występowanie. [W:] Fal A.M. (red.): Alergia, choroby alergiczne, astma. Tom 1. Kraków, Medycyna Praktyczna, 2010: 173.
    Rudzki E.: Alergeny. Medycyna Praktyczna, Kraków 2008: 256-259.
    Tworek D., Kuna P.: Nowe leki przeciwhistaminowe - miejsce w terapii chorób alergicznych. Terapia. Alergologia. 2013; 3(285): 49-50, 53-54.
    Wenecka B.: Leki stosowane w ciąży. Terapia. W gabinecie lekarza rodzinnego. 2011; 5 (2): 73-81.
  • Jak uczula chrom?
    Od półtora roku męczę się z alergią na dłoniach, w lecie było trochę lepiej, ale alergia nie minęła, ostatnio stwierdzono u mnie uczulenie na chrom, podobno nieduże, ale ręce mam w bardzo złym stanie. Czy skoro zmiany są tylko na rękach, to czy alergia może być spowodowana chromem zawartym w pokarmach, czy jest to alergia kontaktowa?
    Więcej

    Pytanie nadesłane do redakcji

    Od półtora roku męczę się z alergią na dłoniach, w lecie było trochę lepiej, ale alergia nie minęła, ostatnio stwierdzono u mnie uczulenie na chrom, podobno nieduże, ale ręce mam w bardzo złym stanie. Czy skoro zmiany są tylko na rękach, to czy alergia może być spowodowana chromem zawartym w pokarmach, czy jest to alergia kontaktowa? Nie mogę nigdzie doczytać, jak wygląda alergia pokarmowa na chrom.

    Odpowiedziała

    dr n. med. Grażyna Durska
    Zakład Medycyny Rodzinnej
    Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
    Poradnia Alergologiczna „Podgórna” w Szczecinie

    W wyprysku kontaktowym zmiany skórne występują głównie w miejscu kontaktu z alergenem. Wykwity mają charakter rumieniowo-grudkowo-pęcherzykowy.

    Chrom uczula głównie w warunkach zawodowych (obecnie znacznie rzadziej niż przed laty). Najważniejszymi źródłami alergenu są: beton, cement, chromianka stosowana do mycia szkła laboratoryjnego, skóra garbowana chromem (obuwie, torby, rękawiczki itp.).

    W przypadku uczulenia pozazawodowego do nasilenia wyprysku najczęściej dochodzi w okresie letnim, związane jest to ze zwiększonym uwalnianiem chromu z wyrobów skórzanych pod wpływem działania potu.

    Chrom uczulający na drodze pokarmowej rzadko prowadzi do zaostrzenia wyprysku kontaktowego. W przypadku tej drogi przenikania alergenu najczęściej dochodzi do rozwoju wyprysku potnicowego. Zmiany skórne mają wówczas charakter pęcherzyka. Zdarza się, że jedynym objawem jest złuszczanie naskórka. Typowa lokalizacja wykwitów to dłonie, stopy, boczne powierzchnie palców.

    W badaniach przeprowadzonych w Warszawskiej Klinice Dermatologicznej wykazano, że najmniejsza dawka chromu niezbędna do wywołania zaostrzenia choroby to 25 µg/l.

    Zawartość chromu w poszczególnych produktach spożywczych:

    • herbata - 3,4 µg/g,
    • kakao - 1,7 µg/g,
    • orzechy - 1,5 µg/g,
    • suszone figi - 1 µg/g,
    • suszone morele - 0,8 µg/g,
    • ostrygi - 0,3 µg/g.

    Szacuje się, że dzienne dawki spożycia chromu w Polsce wynoszą około 65-87 µg. Źródłem alergenu może być także woda pitna, dlatego należy unikać spożywania wody z tzw. pierwszego cieku.

    Obecnie nie ma zaleceń dotyczących postępowania dietetycznego u osób uczulonych na chrom.

    Piśmiennictwo:

    Rudzki E.: Chrom. [w:] Alergeny. Medycyna Praktyczna, Kraków, 2008: 417-428. Rudzki E.: Alergeny. Chrom. [w:] Gliński W., Rudzki E. (red.): Alergologia dla lekarzy dermatologów. Czelej, Lublin 2002: 147-155.
    Zalewska A.: Wyprysk. Lekarz Rodzinny. 2008; 11(135): 11-13.
  • Czy długotrwałe odczulanie może wywołać mieszaną układową chorobę tkanki łącznej?
    Od jakiegoś czasu szukam przyczyny mojego obecnego stanu zdrowia. Choruję na mieszaną układową chorobę tkanki łącznej.
    Więcej

    Pytanie nadesłane do redakcji

    Od jakiegoś czasu szukam przyczyny mojego obecnego stanu zdrowia. Choruję na mieszaną układową chorobę tkanki łącznej.
    Czy długotrwałe, nieprzynoszące żadnych efektów odczulanie może trwale wpłynąć na układ immunologiczny mojego organizmu? Byłem odczulany przez ponad 5 lat (roztocza kurzu domowego). Po kilku latach od zakończenia odczulania wykryto u mnie mieszaną układową chorobę tkanki łącznej. W tej chorobie autoimmunoagresja niszczy mój organizm. Ciekawe, że choroba została wykryta w wieku nietypowym dla jej występowania. Mateusz (21 lat)

    Odpowiedziała

    prof. dr hab. Irena Zimmermann-Górska
    Specjalista chorób wewnętrznych, specjalista reumatologii
    Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

    Panie Mateuszu, nie podał Pan informacji o chorobie - jakie są jej objawy. Są różne postaci chorób z „autoagresji”, a mieszana choroba tkanki łącznej to bardzo skomplikowana jednostka, rzeczywiście rzadka u mężczyzn w Pana wieku.

    Nie sądzę, aby była ona następstwem przeprowadzonego poprzednio odczulania.

  • Odczulanie podjęzykowe
    Jestem alergikiem, w takim stopniu, że na testach doznałem wstrząsu anafilaktycznego i straciłem przytomność. Mój lekarz zaproponował kurację Stoloral 300. Czy ta kuracja jest bezpieczna?
    Więcej

    Pytanie nadesłane do redakcji

    Jestem alergikiem, w takim stopniu, że na testach doznałem wstrząsu anafilaktycznego i straciłem przytomność. Mój lekarz zaproponował kurację Stoloral 300 i powiedział, że jest to bezpieczniejsze od szczepionki, ale i tak jest ryzyko zgonu. Jak bardzo niebezpieczna jest kuracja Stoloral 300, bo wizja zgonu skutecznie eliminuje alergię, ale niestety nie samą.

    Odpowiedziała

    dr n. med. Grażyna Durska
    Zakład Medycyny Rodzinnej
    Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
    Poradnia Alergologiczna „Podgórna” w Szczecinie

    Bardzo dużo niewiadomych:

    • Czy był to wstrząs anafilaktyczny? Czy tylko stracił Pan przytomność (zemdlał)?
    • Jakie alergeny były testowane?
    • Na jaką chorobę alergiczną Pan choruje?
    • Na jakie alergeny jest Pan uczulony?
    • Immunoterapię jakimi alergenami rozważano?

    Jeżeli w trakcie wykonywania testów doszło wyłącznie do omdlenia, to nie jest to przeciwwskazanie do odczulania, ale może lepiej byłoby prowadzić je preparatem podjęzykowym, np. Staloral 300.

    Odczulanie metodą klasyczną wiąże się z częstym stresem związanym z okresowymi iniekcjami podskórnymi. W odróżnieniu od omdlenia (krótkotrwała utrata przytomności często wywołana czynnikami emocjonalnymi) wstrząs anafilaktyczny jest ciężką reakcją ogólnoustrojową zagrażającą życiu.

    W anafilaksji ciężkiego stopnia może wystąpić obrzęk krtani, skurcz oskrzeli, co może doprowadzić do zahamowania przepływu powietrza przez drogi oddechowe. Objawy ze strony układu krążenia to przede wszystkim spadek ciśnienia krwi zmniejszający przepływ krwi przez narządy ważne dla utrzymania homeostazy, zaburzenia rytmu serca i ostatecznie zatrzymanie akcji serca.

    Inne objawy anafilaksji o nie tak groźnym rokowaniu, to zmiany skórne o charakterze bąbla pokrzywkowego, napady kichania, wodnisty wyciek z nosa, świąd nosa, przekrwienie spojówek, świąd oczu, bóle brzucha, mimowolne oddanie moczu lub stolca.

    Wstrząs anafilaktyczny czasami poprzedzony jest zwiastunami, takimi jak: uczucie metalicznego smaku w jamie ustnej, świądem dłoni czy części podeszwowych stóp, uczuciem mrowienia, lękiem.

    W przypadku stwierdzenia groźnych reakcji anafilaktycznych pacjent wymaga natychmiastowego, intensywnego leczenia, a następnie 24-godzinnej obserwacji w warunkach szpitalnych, ponieważ istnieje duże ryzyko ponownego wystąpienia objawów po kilku godzinach.

    Jeśli w trakcie wykonywania testów punktowych z alergenami doszło do wstrząsu anafilaktycznego, to przed podjęciem decyzji o odczulaniu należy bardzo starannie rozważyć korzyści i zagrożenia związane z tą formą leczenia.

    Lekarz zaproponował Panu odczulanie preparatem Staloral 300, nie jest więc Pan uczulony na jad owadów błonkoskrzydłych, w przypadku tego uczulenia odczulanie jest leczeniem ratującym życie.

    Przy odczulaniu alergenami roślin, grzybów mikroskopowych, roztoczy czy zwierząt immunoterapia jest leczeniem przyczynowym zmniejszającym nasilenie objawów chorobowych (czasami, zwłaszcza przy przestrzeganiu zasad profilaktyki alergenowej udaje się uzyskać wieloletnią remisję) oraz formą profilaktyki zmniejszającej ryzyko rozwoju kolejnych uczuleń oraz rozwoju astmy u pacjentów z alergicznym nieżytem nosa. Pacjenci u których istnieją przeciwwskazania do odczulania mogą być skutecznie leczeni lekami objawowymi.

    W sytuacji wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego w trakcie wykonywania testów skórnych należałoby rozważyć korzyści i zagrożenia związane z tą metodą leczenia.

    Ryzyko ciężkich reakcji anafilaktycznych w przebiegu odczulania podjęzykowego przy prawidłowej kwalifikacji jest mniejsze niż przy immunoterapii podskórnej. Najczęściej opisywane działania niepożądane dotyczyły jamy ustnej i przewodu pokarmowego. Zwykle był to świąd jamy ustnej, zwiększone ślinienie. Do chwili obecnej nie opisywano zgonu związanego z ta metodą leczenia.

    Odczulanie podjęzykowe wymaga dużej samokontroli ze strony pacjenta. Należy bezwarunkowo przestrzegać zaleconego dawkowania, każda zmiana powinna być konsultowana z lekarzem alergologiem.

    Piśmiennictwo:

    AgostiniF., Tellarini L., Caconica G.W. i wsp.: Safety of sublingual immunotherapy with a monomeric allergoid in very young children. Allergy. 2005; 60: 133-134.
    Antczak-Marczak M., Kuna P.: Swoista terapia alergenowa (SIA) w praktyce - porównanie aktualnych wytycznych europejskich i amerykańskich, EBM versus ChPL. Terapia. Alergologia. 2012; 4 (271): 36-42.
    Bartkowiak-Emeryk M.: Immunoterapia podjęzykowa - wysokie dawki, wysokie bezpieczeństwo? Alergia. 2008; 1: 7-9.
    Immunoterapia miejscowa. Stanowisko ekspertów. Alergia. Astma. Immunologia. 1999; 4: 203-214
    Kowalski M.L.: Immunoterapia alergenowa. Mediton. Oficyna Wydawnicza, 2003: 137-146.
    Kupczyk M., Kuna P.: Mechanizmy immunologiczne skutecznej immunoterapii swoistej. Terapia. Alergologia. 2012; 4 (271): 30-34.
    Nittner-Marszalska M.: Immunoterapia podjęzykowa (SLIT) - skuteczność w świetle badań z ostatnich lat. Alergia. 2009; 4: 34-38
    Penagos M., Compalati E., Tramline F. i wsp.: Efficacy of sublingual immunotherapy in the treatment of allergic rhinitis in pediatric patients 3 to18 years of age : metaanalysis of randomized, placebo-controlled, double-blind trials. Ann. Allergy Asthma Immunol. 2006; 97: 141-148
    Rogala B., Błażowski Ł., Glück J.: Immunoterapia podjęzykowa u dzieci. Część I. Ocena objawów ubocznych. Alergia. Astma. Immunologia. 2005; 10: 210-217
    Kruszewski J. (red.): Standardy w alergologii, część I. Stanowiska panelów eksperckich Polskiego Towarzystwa Alergologicznego. Kraków 2010
    Żukowski S., Moniuszko M., Bodzenta-Łukaszyk A.: Immunoterapia alergenowa - leczenie przyczynowe w chorobach alergicznych. Alergologia Info 2009; 5-6: 191-196
  • Swędząca wysypka i opuchlizna po zjedzeniu banana
    Mój syn zjadł banana, a po krótkiej chwili zaczęła go swędzieć cała jama ustna, a po kilku godzinach pojawiła się swędząca wysypka na całym ciele. Spuchły mu dłonie oraz usta i stopy i całkowicie zablokował się nos.
    Więcej

    Pytanie nadesłane do redakcji

    Mój syn zjadł banana, a po krótkiej chwili zaczęła go swędzieć cała jama ustna, a po kilku godzinach pojawiła się swędząca wysypka na całym ciele. Spuchły mu dłonie oraz usta i stopy i całkowicie zablokował się nos. Mój syn jest alergikiem, ale po jedzeniu raczej nigdy nie miał objawów, oprócz mleka - jak za dużo wypił, dostawał skazy białkowej, ma 20 lat. Podałam podwójną dawkę Calcium, ale nie wiem, czy to wystarczy. Proszę o opinię i poradę, jak mam mu pomóc?

    Odpowiedziała

    dr n. med. Grażyna Durska
    Zakład Medycyny Rodzinnej
    Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
    Poradnia Alergologiczna „Podgórna” w Szczecinie

    Reakcja, która wystąpiła u Pani syna najprawdopodobniej była wywołana nadwrażliwością alergiczną IgE-zależną.

    Objawy ze strony jamy ustnej tzw. OAS (zespół alergii jamy ustnej, oral allergy syndrom, zespół Amlota i Lessofa) związane były z fazą natychmiastową, do której doszło wkrótce po kontakcie błony śluzowej jamy ustnej z alergenem. Po kilku godzinach od spożycia banana wystąpiła późna faza uczulenia IgE-zależnego (objawy ze strony nosa, skóry).

    Napisała Pani, że syn jest alergikiem, ale poza występującą w przeszłości nadwrażliwością na alergeny białka mleka krowiego, manifestującą się wypryskiem atopowym, nie reagował dotychczas na inne alergeny pokarmowe. Przypuszczam więc, że syn jest uczulony na alergeny powietrznopochodne?

    Jeżeli tak, to prawdopodobnie niepokojące Panią objawy zostały wywołane reakcją krzyżową pomiędzy alergenami powietrznopochodnymi a alergenami pokarmowymi. Możliwe są również reakcje krzyżowe z alergenami kontaktowymi.

    Reakcje te związane są ze strukturalnym podobieństwem budowy niektórych alergenów powietrznopochodnych i pokarmowych, co prowadzi do rozpoznawania alergenów przez te same elementy układu immunologicznego i w następstwie do produkcji przeciwciał IgE.

    Przy kolejnym kontakcie alergenu z przeciwciałem, zlokalizowanym między innymi na komórkach tucznych dochodzi do zainicjowania przemian w przebiegu których komórka uwalnia mediator o nazwie histamina. Związek ten jest odpowiedzialny za objawy kliniczne ze strony poszczególnych narządów (jamy ustnej, nosa, oczu, dróg oddechowych, skóry, przewodu pokarmowego a w ciężkich reakcjach również układu krążenia).

    Możliwe są reakcje krzyżowe pomiędzy alergenami banana a:

    • alergenami powietrznopochodnymi roślin, takich jak: brzoza (bardzo częste uczulenia) oraz ambrozja (w Polsce alergen o niewielkim znaczeniu, chociaż w bieżącym roku lokalnie stwierdzano jego wysokie stężenia),
    • alergenami lateksu (alergia związana z glukonazą bananową należącą do białek PR-2) - zespół lateks-owoce,
    • alergenami innych owoców i warzyw, np. melona, kiwi, awokado, arbuza, owoców cytrusowych, pomidora (alergeny o charakterze profilin).

    Inne wytłumaczenie objawów występujących po zjedzeniu banana to:

    • duża ilość amin biogennych, w tym histaminy zawartych w bananach (reakcja niealergiczna - histamina spożyta w owocu wywołuje takie same objawy, jak w czasie reakcji alergicznej, nie jest to jednak efekt połączenia się alergenu ze swoistym przeciwciałem IgE),
    • reakcja na kwas benzoesowy zawarty w owocu,
    • możliwość reakcji na salicylany zawarte w bananie (może występować u osób z nadwrażliwością na niesteroidowe leki przeciwzapalne).

    W przypadku reakcji alergicznej IgE-zależnej najczęściej objawy kliniczne występują już po zjedzeniu niewielkich ilości uczulającego pokarmu. W reakcjach o mechanizmie niealergicznym objawy mogą różnić się nasileniem, mogą również nie występować po kolejnym spożyciu banana, związane jest to z różną ilością substancji wyzwalających w poszczególnych owocach.

    Diagnostyka nadwrażliwości pokarmowej nie jest łatwa, często wymaga żmudnej długotrwałej obserwacji.

    W przypadku Pani syna rozpoznanie raczej nie powinno sprawiać problemów. Wykonanie testów skórnych natywnych (z bananem) lub z alergenami komercyjnymi prawdopodobnie pozwoli potwierdzić nadwrażliwość alergiczną IgE-zależną.

    Niezależnie od mechanizmu reakcji zalecałabym unikanie jedzenia bananów. W razie wystąpienia w przyszłości podobnych objawów można zastosować doustny lek antyhistaminowy II generacji (preparaty wapnia wykazują niewielkie działanie przeciwhistaminowe, w związku z czym nie są zalecane w leczeniu chorób alergicznych). Objawy ze strony nosa skutecznie znoszą glikokortykosteroidy stosowane donosowo.

    W przebiegu reakcji z nadwrażliwości pokarmowej możliwe jest również wystąpienie objawów związanych z:

    • obrzękiem krtani (problemy z oddychaniem, szczekający kaszel, uczucie duszności),
    • skurczem oskrzeli (napadowy kaszel, świszczący oddech, uczucie ściskania w klatce piersiowej, uczucie braku powietrza i duszność).

    Istnieje również ryzyko wystąpienia objawów ze strony układu krążenia (spadek ciśnienia krwi, zatrzymanie akcji serca).

    W zależności od lokalizacji narządowej podaje się leki, takie jak: wziewne preparaty rozszerzające oskrzela, glikokortykosteroidy wziewne, czasami glikokortykosteroidy systemowe.

    Ponieważ nie można przewidzieć, jakie będzie nasilenie objawów po kolejnym kontakcie z alergenem pacjent powinien posiadać adrenalinę w postaci ampułkostrzykawki - lek ratujący życie w ciężkich reakcjach anafilaktycznych. Ważne jest także dokładne zapoznanie się ze sposobem podania leku.

    Piśmiennictwo:

    Bartuzi Z. (red.): Alergia na pokarmy. Alergologia w praktyce., Mediton. Oficyna Wydawnicza 2006
    Cichocka-Jarosz E.: Postępy w anafilaksji. Alergia. 2008; 2/36: 11-14.
    Panaszek B., Szmagierewski W.: Zespół alergii jamy ustnej. Alergia. 2012; 2: 6-13.
    Panaszek B., Szmagierewski W.: Źródła alergenów reagujących krzyżowo i ich znaczenie kliniczne. Alergia. 2010; 4: 32-38.
    Wolak P. i wsp.: Zastosowanie autostrzykawek z adrenaliną w leczeniu wstrząsu anafilaktycznego. Terapia. Alergologia. 2007; XV, 41(191): 83-84.