30 marca 2015 roku
poczta
zaloguj się
 
Poczet Lekarzy
medycyna praktyczna dla pacjentów

Alergolog Łomża

Parametry wyszukiwania:

 Wszyscy  A B C Ć Č D E F G H I J K L Ł M N O P Q R S Ś T U V W Y Z Ź Ż

Wyniki wyszukiwania

Lekarz Paweł Ciszewski

Alergolog, Neonatolog, Pediatra

Alergologia, Neonatologia, Pediatria

Lekarz Janusz Mierzejewski

Alergolog, Pulmonolog, Pediatra

Alergologia, Choroby płuc, Pediatria

Poczet Lekarzy zawiera wyłącznie wizytówki stworzone przez lekarzy. Jesteś lekarzem i nie ma Cię w bazie: stwórz wizytówkę!

Przeczytaj też

  • Badania diagnostyczne w nadwrażliwości pokarmowej
    Słyszałam, że wykrycie alergenu czy nietolerancji pokarmowej można stwierdzić w ciągu 28 dni od daty zjedzenia. A jeśli w ciągu 28 dni nie zjadło się danego produktu, to żadne testy nie wykażą uczulenia ani nietolerancji na ten produkt? Czy to prawda? Czy w różnych okresach badań wychodzi inna nietolerancja innych produktów, czy raz zrobiony test jest na zawsze ważny?
    Więcej

    Pytanie nadesłane do redakcji

    Słyszałam, że wykrycie alergenu czy nietolerancji pokarmowej można stwierdzić w ciągu 28 dni od daty zjedzenia. A jeśli w ciągu 28 dni nie zjadło się danego produktu, to żadne testy nie wykażą uczulenia ani nietolerancji na ten produkt? Czy to prawda? Czy w różnych okresach badań wychodzi inna nietolerancja innych produktów, czy raz zrobiony test jest na zawsze ważny?

    Odpowiedziała

    dr n. med. Grażyna Durska
    Zakład Medycyny Rodzinnej
    Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
    Poradnia alergologiczna „Podgórna” w Szczecinie

    Objawy kliniczne nadwrażliwości pokarmowej występują w krótkim czasie od spożycia pokarmu. W przypadku nadwrażliwości immunologicznej najczęściej w czasie od kilku minut do kilku godzin w przypadku nadwrażliwości natychmiastowej do kilku dni w przypadku nadwrażliwości opóźnionej i późnej.

    W nadwrażliwości IgE-zależnej (natychmiastowej) istnieje ryzyko wystąpienia ciężkich reakcji ogólnoustrojowych (reakcji anafilaktycznych), takich jak obrzęk krtani, skurcz oskrzeli, zaburzenia rytmu serca, spadku ciśnienia tętniczego krwi, uogólnionej pokrzywki stanowiących zagrożenie dla zdrowia i życia.

    Reakcje opóźnione i późne mogą być przyczyną wyprysku atopowego, rozwoju stanu zapalnego w przewodzie pokarmowym co może prowadzić do zaburzeń wchłaniania, niedoborów pokarmowych, utraty masy ciała, anemizacji itp.

    Reakcje związane z nadwrażliwością pokarmową nieimmunologiczną najczęściej wywołane są niedoborami lub nieprawidłową funkcją enzymów biorących udział w procesach metabolicznych. Jedna z częstszych nietolerancji pokarmowych wywołana jest dysfunkcją enzymów rozkładających dwucukry. Na przykład w przypadku niedoboru laktazy, enzymu rozkładającego laktozę (cukier mleczny) na 2 cukry proste glukozę i galaktozę, objawy kliniczne w postaci wzdęć, bólów brzucha, gwałtownych wypróżnień stolca o zmienionej konsystencji występują w krótkim czasie po spożyciu pokarmów mlecznych.

    U osób z zaburzonymi procesami rozkładu histaminy (amina zawarta w dużych ilościach w niektórych warzywach i owocach, np. w kiszonej kapuście) mogą wystąpić objawy sugerujące choroby alergiczne (kichanie, swędzenie nosa, oczu, pokrzywka, napadowy kaszel itp.).

    Nadwrażliwość na glutaminian sodu stosowany między innymi w kuchni chińskiej może wywoływać silne bóle głowy i brzucha, biegunki, prowadzić do spadku ciśnienia tętniczego krwi.

    Nadwrażliwość na kwas acetylosalicylowy występujący między innymi w malinach, wiśniach, suszonych owocach może być przyczyną przewlekłej pokrzywki.

    W przypadku nadwrażliwości pokarmowej najlepszym badaniem diagnostycznym jest próba eliminacji pokarmu podejrzewanego o wywoływanie niepożądanych reakcji, a następnie prowokacja pokarmem, w celu zwiększenia wiarygodności wyniku zaleca się wykonanie badania z tzw. podwójnie ślepą próbą. Badania wykonywane są zazwyczaj w warunkach szpitalnych. Pokarm podawany jest w postaci zakodowanych kapsułek. Badany oraz osoba podająca pokarm nie wiedzą co jest w poszczególnych kapsułkach. Po czasie, w którym powinna wystąpić reakcja niepożądana rozkodowuje się badanie (zawartość kapsułek jest znana osobie niebiorącej bezpośredniego udziału w badaniu).

    Obecnie nie ma idealnych metod badawczych stosowanych w diagnostyce nadwrażliwości pokarmowej. Przy podejrzeniu nadwrażliwości IgE-zależnej wykonuje się oznaczenia przeciwciał IgE w surowicy krwi lub w skórze (testy punktowe). Do badań używa się alergenów komercyjnych lub tzw. natywnych (produkty spożywcze dostarczone przez osobę badaną). Swoistość i czułość badania jest jednak niedostateczna (częste występowanie wyników fałszywie dodatnich i fałszywie ujemnych). Wiarygodność tego badania jest znacząco wyższa w odniesieniu do pokarmów, które u badanej osoby w przeszłości wywoływały reakcje anafilaktyczne.

    Nie należy stosować długotrwałych diet eliminujących poszczególne produkty jedynie na podstawie stwierdzenia obecności przeciwciał IgE!!!! Diagnostyka nadwrażliwości opóźnionej jest jeszcze trudniejsza, w ostatnich latach podejmowane są próby wykonywania testów płatkowych z alergenami (APT). Badania te nie są jednakże w pełni zweryfikowane, dlatego, podobnie jak w przypadku dodatnich wyników testów wykrywających przeciwciała IgE, wynik musi być skonfrontowany z występującymi objawami klinicznymi.

    W uczuleniach pokarmowych IgE-zależnych, istotnych klinicznie swoiste przeciwciała IgE wykrywa się (w surowicy krwi lub w testach skórnych) do końca życia. Na wyniki testów nie wpływa czas jaki minął od ostatniego spożycia pokarmu (pamięć immunologiczna).

    Diagnostyka i leczenie nadwrażliwości pokarmowej często są bardzo trudne, wymagają zaangażowania ze strony prowadzącego lekarza, a przede wszystkim pacjenta. W procesie diagnostycznym uczestniczą lekarze różnych specjalizacji, począwszy od lekarza pierwszego kontaktu poprzez alergologa i gastrologa. Wskazany jest udział dietetyka, a w niektórych przypadkach również psychologa i psychiatry.

    Piśmiennictwo:

    Bartuzi Z.: Nowe spojrzenie na alergeny pokarmowe. Alergia. 2011; 2/48: 31-37
    Bobrus-Chociej A., Kaczmarski M.: Tolerancja pokarmowa. Przegląd Pediatryczny. 2010; 40: 63-67
    Kaczmarek J., Kuna P.: Alergia pokarmowa - narastający problem w praktyce lekarskiej. Terapia. Alergologia. 2010; XVIII, 4, z1(237): 16-20.
    Kaczmarski M., Korotkiewicz-Kaczmarska E., Bobrus-Chociej A.: Aspekty epidemiologiczne, kliniczne i społeczne alergii pokarmowej. Przegląd Pediatryczny. 2009; 39: 126-138
    Kaczmarski M. i wsp.: Polskie stanowisko w sprawie alergii pokarmowej u dzieci i młodzieży. Postępy Dermatologii i Alergologii. 2011, supl. 92. Bartuzi Z.: Alergia na pokarmy u dorosłych w praktyce lekarskiej. Postępy dermatologii i alergologii. 2009; 5: 385-387
    Krogulska A., Wąsowska-Królikowska K.: Przydatność prób prowokacyjnych z pokarmami u dzieci z alergia na pokarmy. Alergologia Współczesna. 2007; 1, (19): 4-7
    Kurek M., i wsp.: Testy prowokacyjne w nadwrażliwości i alergii pokarmowej. Przegląd alergologiczny. 2005; 3: 44-50
    Nowak-Węgrzyn A.: Alergia pokarmowa - epidemia XXI wieku? Alergia, 2011; 3/49: 9-11
    Stelmach I., Majak P., Jerzyńska J.: Alergia a nietolerancja pokarmowa. Terapia. Alergologia. 2009; XVII, 3,(222): 121-125
    Szajewska H.: Testy prowokacji w rozpoznawaniu alergii na białka mleka krowiego u dzieci. Przegląd Pediatryczny. 1999; 29, 1: 11-16
  • Alergia na kota u ciężarnej
    Dwa tygodnie temu ktoś podrzucił mi 2-miesięczną kotkę. Przygarnęłam zwierzaka, pojechałam do weterynarza, odrobaczyłam, choć wiedziałam, że zabranie kota, to nie jest najlepszy pomysł, bo jestem lekko uczulona.
    Więcej

    Pytanie nadesłane do redakcji

    Dwa tygodnie temu ktoś podrzucił mi 2-miesięczną kotkę. Przygarnęłam zwierzaka, pojechałam do weterynarza, odrobaczyłam, choć wiedziałam, że zabranie kota, to nie jest najlepszy pomysł, bo jestem lekko uczulona: kicham, katar, zaczerwienione oko, to wszystko do przeżycia. Tydzień później dowiedziałam się, że jestem w ciąży, a alergia dała znać o sobie - kichanie, katar, zaczerwienione oko (to ostatnie, to w sumie nie wiem, czy to wina kota). Kotki bym nie oddała, bo jest kochana, ale boję się w związku z ciążą, czy taka alergia może zaszkodzić dziecku?

    Odpowiedziała

    dr n. med. Grażyna Durska
    Zakład Medycyny Rodzinnej
    Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
    Poradnia Alergologiczna „Podgórna” w Szczecinie

    Decyzja należy do Pani, ale w sytuacji występowania objawów choroby alergicznej związanej z uczuleniem na alergeny kota, rozsądniej byłoby oddać zwierzaczka w tzw. dobre ręce. Lepiej rozstać się z ulubieńcem po 2-3 tygodniach niż po dłuższym okresie, kiedy będzie to znacznie trudniejsze zarówno dla Pani, jak i dla kotka.

    Alergeny produkowane są przez gruczoły łojowe i ślinowe kota zlokalizowane w skórze. W trakcie lizania futerka zwierzę przenosi je na naskórek i sierść. Alergeny kota są bardzo małe, mogą być przenoszone nawet na ubraniach. W pomieszczeniach w których przebywał kot mogą utrzymywać się przez wiele lat w tapicerkach, dywanach czy na ścianie.

    Do uczulenia dochodzi w mechanizmie IgE-zależnym, dlatego w diagnostyce stosuje się testy punktowe z alergenami kota lub oznaczenia swoistych przeciwciał IgE w surowicy krwi.

    Najczęstszą manifestacją kliniczną uczulenia są objawy alergicznego nieżytu nosa, alergicznego zapalenia spojówek, pokrzywki. U części uczulonych osób dochodzi do rozwoju astmy.

    Narażenie na alergen jest niebezpieczne dla Pani, a pośrednio także dla dziecka. W przypadku nasilenia objawów alergii będzie Pani musiała przyjmować leki, części z nich nie można stosować w terapii kobiet ciężarnych. Alergiczny nieżyt nosa zwiększa ryzyko wystąpienia astmy. Skurcz oskrzeli, do którego dochodzi w przebiegu choroby jest czynnikiem ryzyka niedotlenienia płodu.

    Obecnie dysponujemy dużym arsenałem leków zmniejszających objawy chorób alergicznych, niektóre z nich mogą być stosowane przez kobiety ciężarne, ale czy nie rozsądniej byłoby unikać kontaktu z alergenem (kotem) i nie narażać siebie i dziecka na ryzyko związane z przebiegiem choroby oraz działania niepożądane leków?

    Badania statystyczne wykazują, że choroba alergiczna jednego z rodziców zwiększa ryzyko alergii u dziecka do około 30-40%, choroby alergicznej u obojga rodziców do ok. 60-80%.

    Prewencja pierwotna, polegająca między innymi na unikaniu kontaktu z alergenem (np. kota) jeszcze przed rozwojem choroby alergicznej zmniejsza ryzyko rozwoju uczulenia u dziecka.

    Piśmiennictwo:

    Gruber Ch.: Rozwój choroby atopowej u niemowląt i dzieci. Medycyna po Dyplomie. Wydanie Specjalne. 2006; 08,06: 7-8.
    Krauze A., Lange M., Kulus M.: Alergia na zwierzęta. Alergoprofil. 2011; 1(7): 16-23.
    Rapiejko P.: Najczęstsze alergeny i ich występowanie. [W:] Fal A.M. (red.): Alergia, choroby alergiczne, astma. Tom 1. Kraków, Medycyna Praktyczna, 2010: 173.
    Rudzki E.: Alergeny. Medycyna Praktyczna, Kraków 2008: 256-259.
    Tworek D., Kuna P.: Nowe leki przeciwhistaminowe - miejsce w terapii chorób alergicznych. Terapia. Alergologia. 2013; 3(285): 49-50, 53-54.
    Wenecka B.: Leki stosowane w ciąży. Terapia. W gabinecie lekarza rodzinnego. 2011; 5 (2): 73-81.
  • Jak uczula chrom?
    Od półtora roku męczę się z alergią na dłoniach, w lecie było trochę lepiej, ale alergia nie minęła, ostatnio stwierdzono u mnie uczulenie na chrom, podobno nieduże, ale ręce mam w bardzo złym stanie. Czy skoro zmiany są tylko na rękach, to czy alergia może być spowodowana chromem zawartym w pokarmach, czy jest to alergia kontaktowa?
    Więcej

    Pytanie nadesłane do redakcji

    Od półtora roku męczę się z alergią na dłoniach, w lecie było trochę lepiej, ale alergia nie minęła, ostatnio stwierdzono u mnie uczulenie na chrom, podobno nieduże, ale ręce mam w bardzo złym stanie. Czy skoro zmiany są tylko na rękach, to czy alergia może być spowodowana chromem zawartym w pokarmach, czy jest to alergia kontaktowa? Nie mogę nigdzie doczytać, jak wygląda alergia pokarmowa na chrom.

    Odpowiedziała

    dr n. med. Grażyna Durska
    Zakład Medycyny Rodzinnej
    Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
    Poradnia Alergologiczna „Podgórna” w Szczecinie

    W wyprysku kontaktowym zmiany skórne występują głównie w miejscu kontaktu z alergenem. Wykwity mają charakter rumieniowo-grudkowo-pęcherzykowy.

    Chrom uczula głównie w warunkach zawodowych (obecnie znacznie rzadziej niż przed laty). Najważniejszymi źródłami alergenu są: beton, cement, chromianka stosowana do mycia szkła laboratoryjnego, skóra garbowana chromem (obuwie, torby, rękawiczki itp.).

    W przypadku uczulenia pozazawodowego do nasilenia wyprysku najczęściej dochodzi w okresie letnim, związane jest to ze zwiększonym uwalnianiem chromu z wyrobów skórzanych pod wpływem działania potu.

    Chrom uczulający na drodze pokarmowej rzadko prowadzi do zaostrzenia wyprysku kontaktowego. W przypadku tej drogi przenikania alergenu najczęściej dochodzi do rozwoju wyprysku potnicowego. Zmiany skórne mają wówczas charakter pęcherzyka. Zdarza się, że jedynym objawem jest złuszczanie naskórka. Typowa lokalizacja wykwitów to dłonie, stopy, boczne powierzchnie palców.

    W badaniach przeprowadzonych w Warszawskiej Klinice Dermatologicznej wykazano, że najmniejsza dawka chromu niezbędna do wywołania zaostrzenia choroby to 25 µg/l.

    Zawartość chromu w poszczególnych produktach spożywczych:

    • herbata - 3,4 µg/g,
    • kakao - 1,7 µg/g,
    • orzechy - 1,5 µg/g,
    • suszone figi - 1 µg/g,
    • suszone morele - 0,8 µg/g,
    • ostrygi - 0,3 µg/g.

    Szacuje się, że dzienne dawki spożycia chromu w Polsce wynoszą około 65-87 µg. Źródłem alergenu może być także woda pitna, dlatego należy unikać spożywania wody z tzw. pierwszego cieku.

    Obecnie nie ma zaleceń dotyczących postępowania dietetycznego u osób uczulonych na chrom.

    Piśmiennictwo:

    Rudzki E.: Chrom. [w:] Alergeny. Medycyna Praktyczna, Kraków, 2008: 417-428. Rudzki E.: Alergeny. Chrom. [w:] Gliński W., Rudzki E. (red.): Alergologia dla lekarzy dermatologów. Czelej, Lublin 2002: 147-155.
    Zalewska A.: Wyprysk. Lekarz Rodzinny. 2008; 11(135): 11-13.
  • Czy długotrwałe odczulanie może wywołać mieszaną układową chorobę tkanki łącznej?
    Od jakiegoś czasu szukam przyczyny mojego obecnego stanu zdrowia. Choruję na mieszaną układową chorobę tkanki łącznej.
    Więcej

    Pytanie nadesłane do redakcji

    Od jakiegoś czasu szukam przyczyny mojego obecnego stanu zdrowia. Choruję na mieszaną układową chorobę tkanki łącznej.
    Czy długotrwałe, nieprzynoszące żadnych efektów odczulanie może trwale wpłynąć na układ immunologiczny mojego organizmu? Byłem odczulany przez ponad 5 lat (roztocza kurzu domowego). Po kilku latach od zakończenia odczulania wykryto u mnie mieszaną układową chorobę tkanki łącznej. W tej chorobie autoimmunoagresja niszczy mój organizm. Ciekawe, że choroba została wykryta w wieku nietypowym dla jej występowania. Mateusz (21 lat)

    Odpowiedziała

    prof. dr hab. Irena Zimmermann-Górska
    Specjalista chorób wewnętrznych, specjalista reumatologii
    Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

    Panie Mateuszu, nie podał Pan informacji o chorobie - jakie są jej objawy. Są różne postaci chorób z „autoagresji”, a mieszana choroba tkanki łącznej to bardzo skomplikowana jednostka, rzeczywiście rzadka u mężczyzn w Pana wieku.

    Nie sądzę, aby była ona następstwem przeprowadzonego poprzednio odczulania.

  • Odczulanie podjęzykowe
    Jestem alergikiem, w takim stopniu, że na testach doznałem wstrząsu anafilaktycznego i straciłem przytomność. Mój lekarz zaproponował kurację Stoloral 300. Czy ta kuracja jest bezpieczna?
    Więcej

    Pytanie nadesłane do redakcji

    Jestem alergikiem, w takim stopniu, że na testach doznałem wstrząsu anafilaktycznego i straciłem przytomność. Mój lekarz zaproponował kurację Stoloral 300 i powiedział, że jest to bezpieczniejsze od szczepionki, ale i tak jest ryzyko zgonu. Jak bardzo niebezpieczna jest kuracja Stoloral 300, bo wizja zgonu skutecznie eliminuje alergię, ale niestety nie samą.

    Odpowiedziała

    dr n. med. Grażyna Durska
    Zakład Medycyny Rodzinnej
    Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie
    Poradnia Alergologiczna „Podgórna” w Szczecinie

    Bardzo dużo niewiadomych:

    • Czy był to wstrząs anafilaktyczny? Czy tylko stracił Pan przytomność (zemdlał)?
    • Jakie alergeny były testowane?
    • Na jaką chorobę alergiczną Pan choruje?
    • Na jakie alergeny jest Pan uczulony?
    • Immunoterapię jakimi alergenami rozważano?

    Jeżeli w trakcie wykonywania testów doszło wyłącznie do omdlenia, to nie jest to przeciwwskazanie do odczulania, ale może lepiej byłoby prowadzić je preparatem podjęzykowym, np. Staloral 300.

    Odczulanie metodą klasyczną wiąże się z częstym stresem związanym z okresowymi iniekcjami podskórnymi. W odróżnieniu od omdlenia (krótkotrwała utrata przytomności często wywołana czynnikami emocjonalnymi) wstrząs anafilaktyczny jest ciężką reakcją ogólnoustrojową zagrażającą życiu.

    W anafilaksji ciężkiego stopnia może wystąpić obrzęk krtani, skurcz oskrzeli, co może doprowadzić do zahamowania przepływu powietrza przez drogi oddechowe. Objawy ze strony układu krążenia to przede wszystkim spadek ciśnienia krwi zmniejszający przepływ krwi przez narządy ważne dla utrzymania homeostazy, zaburzenia rytmu serca i ostatecznie zatrzymanie akcji serca.

    Inne objawy anafilaksji o nie tak groźnym rokowaniu, to zmiany skórne o charakterze bąbla pokrzywkowego, napady kichania, wodnisty wyciek z nosa, świąd nosa, przekrwienie spojówek, świąd oczu, bóle brzucha, mimowolne oddanie moczu lub stolca.

    Wstrząs anafilaktyczny czasami poprzedzony jest zwiastunami, takimi jak: uczucie metalicznego smaku w jamie ustnej, świądem dłoni czy części podeszwowych stóp, uczuciem mrowienia, lękiem.

    W przypadku stwierdzenia groźnych reakcji anafilaktycznych pacjent wymaga natychmiastowego, intensywnego leczenia, a następnie 24-godzinnej obserwacji w warunkach szpitalnych, ponieważ istnieje duże ryzyko ponownego wystąpienia objawów po kilku godzinach.

    Jeśli w trakcie wykonywania testów punktowych z alergenami doszło do wstrząsu anafilaktycznego, to przed podjęciem decyzji o odczulaniu należy bardzo starannie rozważyć korzyści i zagrożenia związane z tą formą leczenia.

    Lekarz zaproponował Panu odczulanie preparatem Staloral 300, nie jest więc Pan uczulony na jad owadów błonkoskrzydłych, w przypadku tego uczulenia odczulanie jest leczeniem ratującym życie.

    Przy odczulaniu alergenami roślin, grzybów mikroskopowych, roztoczy czy zwierząt immunoterapia jest leczeniem przyczynowym zmniejszającym nasilenie objawów chorobowych (czasami, zwłaszcza przy przestrzeganiu zasad profilaktyki alergenowej udaje się uzyskać wieloletnią remisję) oraz formą profilaktyki zmniejszającej ryzyko rozwoju kolejnych uczuleń oraz rozwoju astmy u pacjentów z alergicznym nieżytem nosa. Pacjenci u których istnieją przeciwwskazania do odczulania mogą być skutecznie leczeni lekami objawowymi.

    W sytuacji wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego w trakcie wykonywania testów skórnych należałoby rozważyć korzyści i zagrożenia związane z tą metodą leczenia.

    Ryzyko ciężkich reakcji anafilaktycznych w przebiegu odczulania podjęzykowego przy prawidłowej kwalifikacji jest mniejsze niż przy immunoterapii podskórnej. Najczęściej opisywane działania niepożądane dotyczyły jamy ustnej i przewodu pokarmowego. Zwykle był to świąd jamy ustnej, zwiększone ślinienie. Do chwili obecnej nie opisywano zgonu związanego z ta metodą leczenia.

    Odczulanie podjęzykowe wymaga dużej samokontroli ze strony pacjenta. Należy bezwarunkowo przestrzegać zaleconego dawkowania, każda zmiana powinna być konsultowana z lekarzem alergologiem.

    Piśmiennictwo:

    AgostiniF., Tellarini L., Caconica G.W. i wsp.: Safety of sublingual immunotherapy with a monomeric allergoid in very young children. Allergy. 2005; 60: 133-134.
    Antczak-Marczak M., Kuna P.: Swoista terapia alergenowa (SIA) w praktyce - porównanie aktualnych wytycznych europejskich i amerykańskich, EBM versus ChPL. Terapia. Alergologia. 2012; 4 (271): 36-42.
    Bartkowiak-Emeryk M.: Immunoterapia podjęzykowa - wysokie dawki, wysokie bezpieczeństwo? Alergia. 2008; 1: 7-9.
    Immunoterapia miejscowa. Stanowisko ekspertów. Alergia. Astma. Immunologia. 1999; 4: 203-214
    Kowalski M.L.: Immunoterapia alergenowa. Mediton. Oficyna Wydawnicza, 2003: 137-146.
    Kupczyk M., Kuna P.: Mechanizmy immunologiczne skutecznej immunoterapii swoistej. Terapia. Alergologia. 2012; 4 (271): 30-34.
    Nittner-Marszalska M.: Immunoterapia podjęzykowa (SLIT) - skuteczność w świetle badań z ostatnich lat. Alergia. 2009; 4: 34-38
    Penagos M., Compalati E., Tramline F. i wsp.: Efficacy of sublingual immunotherapy in the treatment of allergic rhinitis in pediatric patients 3 to18 years of age : metaanalysis of randomized, placebo-controlled, double-blind trials. Ann. Allergy Asthma Immunol. 2006; 97: 141-148
    Rogala B., Błażowski Ł., Glück J.: Immunoterapia podjęzykowa u dzieci. Część I. Ocena objawów ubocznych. Alergia. Astma. Immunologia. 2005; 10: 210-217
    Kruszewski J. (red.): Standardy w alergologii, część I. Stanowiska panelów eksperckich Polskiego Towarzystwa Alergologicznego. Kraków 2010
    Żukowski S., Moniuszko M., Bodzenta-Łukaszyk A.: Immunoterapia alergenowa - leczenie przyczynowe w chorobach alergicznych. Alergologia Info 2009; 5-6: 191-196